Religia powinna być oddzielona od państwa i władz. Takie stanowisko jest często deklarowane w naszych czasach, ale w XIII wieku było inaczej. Duchowni aktywnie ingerowali w życie polityczne, co uznawano za normalne. Co więcej – takie osoby, jak Tomasz I, pozwalały sobie na działania, które czasem wydawały się co najmniej wątpliwe… A może to tylko pozory? Sprawdzamy na wroclawyes.eu.
Kim był biskup Tomasz I i czego dokonał?
Biskup Tomasz I (ok. 1232–1268) odgrywał ogromną rolę w polityce Wrocławia i regionu w połowie XIII wieku. W mieście, otoczonym murami, działały cechy rzemieślnicze, a tradycje kultury słowiańskiej łączyły się z wpływami zachodnioeuropejskiego średniowiecza. Wspomniany biskup bronił interesów Kościoła w relacjach ze świecką władzą. Tomasz I ściśle współpracował z jednym z wrocławskich przywódców, księciem Henrykiem Brodatym, stając się faktycznie jego kanclerzem.
Tomasz Pierwszy pochodził ze szlachetnego rodu Rawiczów. Jego ojciec, Przybysław, piastował urząd kasztelana w Sądowelu i był właścicielem majątków w Powidzkach. Wuj Piotr, który zmarł w 1240 roku, był prepozytem (przewodniczącym) kapituły katedralnej. Tomasz, przypuszczalnie, studiował we Włoszech, gdzie uzyskał stopień doktora prawa kanonicznego.
Biskup aktywnie bronił praw Kościoła, dlatego wdał się w długotrwały konflikt z księciem Henrykiem dotyczący immunitetu ziem kościelnych od podatków świeckich i jurysdykcji. Konflikt ten doprowadził w 1256 roku do jego uwięzienia przez księcia Bolesława Rogatkę, ale zakończył się w 1261 roku kompromisowym rozwiązaniem – zwolnieniem majątków kościelnych z podatków. Ustępstwo ze strony władzy świeckiej świadczy, prawdopodobnie, o niemałej sile politycznej i wpływie duchownego oraz urzędnika.
Ponadto Tomasz prowadził aktywną działalność osadniczą na terenie diecezji, zwłaszcza na ziemiach Nysko-Otmuchowskich, przyczyniając się do rozwoju regionu i umacniania tam wpływów duchowieństwa. Biskup ten popierał również ideę zjednoczenia ziem polskich pod władzą Kościoła, propagował dominację władzy religijnej nad świecką, co było częścią jego programu politycznego.
Jak wsparcie kultu św. Stanisława umocniło lokalną władzę
Ważną cechą działalności wrocławskiego duchownego był udział w kanonizacji świętego Stanisława. To znacznie wzmocniło wpływ biskupa jako duchowego lidera regionu. I nie tylko w oczach parafian – władze Wrocławia również zaczęły bardziej liczyć się z Kościołem. Dlaczego tak się stało?
Święty Stanisław we Wrocławiu jest uważany za symbol oporu przeciwko tyranii i obrońcę praw duchowieństwa. Można powiedzieć, że był autorytetem. W ten sposób rozpowszechniono ideę boskiego pochodzenia władzy Kościoła, co automatycznie wzmocniło wpływ biskupów w regionie. We Wrocławiu władza kościelna stała się ważnym czynnikiem w procesach politycznych i konfliktach ze świeckimi władcami.
Duchowieństwo zyskało większe narzędzia wpływu na władzę miejską, zwłaszcza w kontekście nadania Wrocławiowi prawa magdeburskiego i tworzenia systemu samorządu w 1261 roku. Wsparcie tego kultu okazało się korzystne, ponieważ biskup zdołał wzmocnić nie tylko wpływ na sferę religijną. Jego słowo (jak i jego następców) odtąd miało większą wagę w życiu politycznym. Oznaczało to zmianę równowagi sił między Kościołem a władzą książęcą we Wrocławiu.
Działalność biskupa Tomasza I: decyzje wątpliwe i pozytywne
Biskup Tomasz I, podobnie jak większość przywódców duchowych XIII wieku, był ważną postacią polityczną. Jego decyzje i działania wpływały na społeczeństwo i władzę regionu. Oceniając działalność tej wpływowej osoby, można wyróżnić zarówno momenty wątpliwe, jak i pozytywne.
Wątpliwe decyzje:
- Konflikt z książętami i tymczasowe uwięzienie. Tomasz I prowadził długotrwały spór z księciem Henrykiem Brodatym i jego wnukiem Bolesławem Rogatką. Dopuścił do eskalacji konfliktu, co doprowadziło do tymczasowego osłabienia autorytetu kościelnego i zaostrzenia sytuacji politycznej w regionie.
- Ostra polityka podatkowa. Broniąc zwolnienia dóbr kościelnych od podatków świeckich, Tomasz zwiększył obciążenie podatkowe na majątki książęce i ludność. Spowodowało to pewne napięcia między Kościołem, władzą świecką i prostymi ludźmi.
Jednakże były też decyzje, które znacznie bardziej podobały się ówczesnym mieszkańcom Wrocławia:
- Działalność edukacyjna i duchowa. Dzięki studiom we Włoszech i stopniowi doktora prawa kanonicznego, Tomasz umiejętnie zarządzał diecezją. Aktywnie wspierał reformy kościelne i dlatego mógł być jednym z członków komisji do kanonizacji świętego Stanisława.
- Budowa nowego kościoła katedralnego. W 1244 roku Tomasz I rozpoczął budowę nowej gotyckiej katedry we Wrocławiu. Budowla ta stała się symbolem duchowej siły miasta i centrum życia kościelnego na wiele przyszłych stuleci.
- Biskup aktywnie wspierał rozwój i zagospodarowanie ziem na południowym zachodzie Śląska, co przyczyniło się do wzrostu gospodarczego regionu i umocnienia posiadłości kościelnych.
Ogólna ocena
Działalność biskupa Tomasza I odzwierciedla typowe dla duchownego lidera XIII wieku cechy. Musiał on balansować między wpływami Kościoła, polityką książąt i potrzebami społeczności. Jego wątpliwe decyzje częściowo tłumaczy się dążeniem do obrony interesów Kościoła, a także, być może, własnymi korzyściami materialnymi. Jednocześnie niektóre inne działania przyczyniły się do rozwoju religii, kultury i siły militarnej Wrocławia. To przypomina o Leo Smoschewrze – przedsiębiorcy z Wrocławia, który kochał sztukę.